Australijska polityka dla początkujących, cz. 2

Wpis ukazał się po raz pierwszy w dniu 22 listopada 2015 w poprzedniej wersji mojej strony internetowej. 

Dwa tygodnie temu ukazała się pierwsza część mojego wprowadzenia do australijskiej polityki. W tamtych pięciu punktach skupiłem się na początkach zjednoczonej Australii, na głowie państwa oraz parlamencie. Dzisiaj chciałbym powiedzieć więcej o rządzie, systemie partyjnym oraz stanach i terytoriach Australii.

6. Jakie są główne siły polityczne w Australii?
Przez prawie cały okres od powstania zjednoczonej Australii w 1901 roku system partyjny w tym kraju miał charakter z grubsza dwublokowy. To „z grubsza” wstawiłem dlatego, iż w pewnych okresach australijskiej historii zdarzały się rozłamy czy przetasowania, za sprawą których pojawiała się jakaś trzecia siła, z którą dwie główne musiały się liczyć. Ale skoro jesteśmy na poziomie „dla początkujących”, to przyjmijmy na razie, że po prostu mamy dwa bloki: lewicowy i prawicowy.

Blokiem lewicowym jest jedno ugrupowanie w postaci Australijskiej Partii Pracy (ALP), jedynej siły obecnej pod niezmienionym szyldem we wszystkich kadencjach Parlamentu Australii od 1901 roku. Blok prawicowy zwykle nazywa się po prostu Koalicją (the Coalition), nawet gdy ta Koalicja jest w opozycji. Historycznie Koalicję tworzyły zwykle dwie partie: jedna reprezentująca miasto, a druga wieś. Ich nazwy zmieniały się na przestrzeni dziejów, ale obecnie partią „miejską” jest Liberalna Partia Australii (LPA), a „wiejską” Narodowa Partia Australii (NPA). W stanie Queensland oraz w Terytorium Północnym lokalni działacze LPA i NPA współpracowali tak blisko, że połączyli w końcu swoje struktury, tworząc regionalne partie o skrótach LNP i CLP. Tak więc formalnie Koalicja składa się obecnie z czterech ugrupowań. Za przywódcę całej Koalicji uważa się lidera LPA jako największej z partii członkowskich i to właśnie on stoi na czele rządu, gdy Koalicja jest u władzy, tak jak od 2013 roku do dziś. Szef NPA obsadza wówczas tradycyjnie fotel wicepremiera.

7. Skąd się bierze i jak działa rząd federalny?
Zgodnie z obowiązującym w Australii modelem westminsterskim, o tym, kto jest u władzy, decyduje układ sił w izbie niższej parlamentu federalnego, czyli w Izbie Reprezentantów. Mówiąc krótko: rządzi ten, kto ma większość w Izbie. Formalnie premiera powołuje gubernator generalny w imieniu królowej. W praktyce jednak szefem rządu zostaje zawsze albo lider LPA albo przywódca ALP, w zależności od tego, czy więcej mandatów w Izbie ma prawica czy lewica. Podobnie jak w UK teoretycznie możliwe jest istnienie rządu mniejszościowego, ale w australijskiej praktyce ceną za jego funkcjonowanie są zwykle bolesne kompromisy z posłami niezrzeszonymi lub reprezentującymi małe partie, którzy w zamian za określone działania dają rządowi brakujące głosy w kluczowych głosowaniach. Z Wielkiej Brytanii zaczerpnięto również bardzo silnie umocowanego w procedurach parlamentarnych lidera opozycji, przy czym znów zawsze urząd ten obsadza szef LPA lub przywódca ALP, na zasadzie lustrzanego odbicia tego, kto jest premierem.

Zachowany został brytyjski podział na gabinet i pozostałą część rządu, który wyjaśniałem już wcześniej. Wszyscy członkowie rządu muszą być członkami jednej z izb parlamentu. Dopuszcza się na zasadzie wyjątku, aby powołać do rządu osobę spoza parlamentu, ale taki stan nie może trwać dłużej niż 3 miesiące –  w tym okresie minister musi albo zdobyć mandat parlamentarny (zwykle zapełniając wakat powstały po czyjejś rezygnacji lub śmierci) albo odejść z rządu.

8. Jak działają władze w stanach Australii?
Choć australijski federalizm jest zasadniczo wzorowany na amerykańskim, sposób zorganizowania władz stanowych jest w obu państwach zupełnie inny. Dla prawdziwych pasjonatów tej tematyki dodam, że znacznie bliższe Australii są rozwiązania stosowane w stanach Indii czy prowincjach Kanady. Każdy stan Australii ma swój własny dwuizbowy (z jednym wyjątkiem) parlament. Ustrój stanów również opiera się na modelu westminsterskim, a zatem w każdym stanie działa rząd z premierem na czele, oparty o większość parlamentarną. Po polsku premier Australii i premier stanu to zawsze „premier”, ale po angielsku słowo Premier zarezerwowane jest dla szefów rządów stanowych, zaś szefa rządu federalnego nazywamy Prime Minister. W każdym stanie jest również gubernator, ale trudno o większą pomyłkę niż przyrównanie do siebie gubernatorów stanów w USA i w Australii. Na Antypodach rola gubernatorów stanowych jest głównie symboliczna i całkowicie podporządkowana rządowi, podobnie jak gubernatora generalnego na szczeblu federalnym. Tym, co łączy amerykańskie i australijskie stany jest natomiast fakt, iż w obu krajach to właśnie władze stanowe podejmują decyzję w bardzo znacznej części spraw ważnych w codziennym życiu obywateli.

9. Czym się różnią stany od terytoriów Australii?
Mówiąc w skrócie, stany Australii to byłe kolonie brytyjskie, które w 1901 dobrowolnie połączyły się w federację. Mówiąc inaczej, władze federalne zostały u swego zarania powołane przez stany poprzez oddanie na wyższy szczebel części ich uprawnień. Z terytoriami jest odwrotnie. Są to te części Australii, które zostały (z różnych powodów) oddane przez stany pod zarząd i niejako na własność władz federalnych. Można więc powiedzieć, że terytoria to te kawałki Australii, które nie należą do żadnego stanu i są do pewnego stopnia (o czym niżej) zarządzane z Canberry. Terytoria dzielimy na wewnętrzne (znajdujące się na kontynencie australijskim) i zewnętrzne. Dwa najważniejsze spośród terytoriów, Terytorium Północne i Australijskie Terytorium Stołeczne, w ostatnich 40 latach otrzymały od władz federalnych tak dużą autonomię, że są w praktyce quasi-stanami, ich zakres samodzielności nie różni się znacząco od stanów. Główna różnica polega na tym, że o ile uchylenie aktów prawa stanowego jest możliwe tylko poprzez wykazanie ich niekonstytucyjności, o tyle władze federalne mogą blokować zmiany w prawie terytoriów dużo swobodniej. To się wydaje bardzo prawniczym wywodem, ale np. kiedy Terytorium Północne jako pierwsza część Australii postanowiło zalegalizować eutanazję, władze federalne dość szybko wykorzystały swe uprawnienia i narzuciły Terytorium ponowny zakaz tej procedury.

10. Dlaczego tak łatwo zmienić premiera Australii?
W ciągu ostatnich 5 lat w Australii dwa razy odbyły się wybory, ale cztery razy doszło do zmiany premiera federalnego, co zresztą jest uważane przez część komentatorów za przejaw pewnego kryzysu całej australijskiej polityki. Nie będę dzisiaj przedstawiał własnego poglądu w tej sprawie, pokażę jedynie, czemu zmiana premiera jest tak łatwa. Otóż premierem zostaje automatycznie (co wyjaśniłem wyżej) federalny lider ALP lub LPA, w zależności od sytuacji w parlamencie. Federalnego lidera wybierają zaś zupełnie samodzielnie członkowie klubu parlamentarnego danej partii, jej posłowie i senatorowie. Nie ma konwencji, kampanii wewnątrzpartyjnych, nominacji i głosowań korespondencyjnych (co znamy np. z brytyjskich partii). Wystarczy jedno głosowanie w sali klubowej w parlamencie w Canberze i po wszystkim. W taki sposób ALP zmieniło swego lidera i zarazem premiera z Kevina Rudda na Julię Gillard (2010), a potem znów na Rudda (2013). Tony Abbott z LPA został premierem dzięki wyborom w 2013, ale we wrześniu 2015 jego własny klub parlamentarny obalił go na rzecz Malcolma Turnbulla, dzisiejszego premiera. Ot i cała magia tych nagłych zmian.

Na tym kończymy naszą podróż przez podstawy australijskiej polityki. Dziękuję za uwagę, zapraszam do pytań i komentarzy 🙂

Zdjęcie: sala posiedzeń Izby Reprezentantów Australii
Autor: JJ Harrison / Wikimedia Commons / CC-BY-SA 3.0

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *